Gluten Duyarlılığı ve Çölyak Hastalığı: Farklar ve Tanı

Son yıllarda "gluten" kelimesi, sağlık ve beslenme dünyasında en çok konuşulan terimlerden biri haline gelmiştir. Markette glutensiz ürün rafları genişlemekte, restoranlar glutensiz menüler sunmakta ve pek çok kişi glutenden kaçınmanın sağlığa faydaları olduğunu düşünmektedir. Ancak gluten gerçekten herkes için zararlı mıdır? Gluten duyarlılığı ile çölyak hastalığı arasındaki fark nedir?

Bu yazıda, gluten nedir, çölyak hastalığı ve gluten duyarlılığı arasındaki farklar, tanı yöntemleri ve glutensiz yaşam tarzının gereklilikleri hakkında bilimsel veriler ışığında kapsamlı bilgi sunacağız.

1.Gluten Nedir ve Nerede Bulunur?

Gluten, buğday, arpa, çavdar ve bunların melezlerinde doğal olarak bulunan bir protein karışımıdır. İki ana protein grubundan oluşur: gliadin ve glutenin. Bu proteinler, hamur işlerinde elastikiyet sağlayarak ekmeğin kabarmasına ve çiğneme dokusuna katkıda bulunur. Gluten, sadece fırın ürünlerinde değil, birçok işlenmiş gıdada da bulunabilir: ekmek, makarna, pizza, soslar, çorbalar, hazır yemekler, salam-sucuk, bira, maltlı içecekler ve hatta bazı ilaçlarda.

Gluten en sık şu tahıllarda bulunur:

• Buğday ve buğdayın tüm formları(beyaz un, tam buğday unu, siyez, kavılca, irmik, bulgur)
• Arpa
• Çavdar
• Tritikale (buğday ve çavdar melezi)

Bu tahıllardan yapılan tüm ürünler de doğal olarak gluten içerir.

2.Gluten İçeren Gıdalar Nelerdir?

Günlük hayatta sık tüketilen pek çok gıda gluten kaynağıdır:

• Ekmek, pide, lavaş
• Makarna, erişte, mantı
• Kek, kurabiye, bisküvi
• Börek, poğaça
• Pizza hamuru
• Galeta, kraker
• Unla kıvam verilmiş soslar (örneğin beşamel sos)

Bu ürünler glutenin en bilinen ve açık kaynaklarıdır.

3.Gizli Gluten İçerebilen Besinler Nelerdir?

Gluten her zaman “unlu gıda” şeklinde karşımıza çıkmaz. Bazı işlenmiş ürünlerde gizli gluten bulunabilir:

• Soya sosu
• Hazır çorbalar
• Salata sosları
• Ketçap ve bazı hardallar
• Sosis, salam, köfte gibi işlenmiş et ürünleri(galeta unu veya bağlayıcı maddeler nedeniyle)
• Hazır baharat karışımları
• Malt ve malt özü içeren ürünler
• Bazı ilaçlar ve takviyeler (yardımcı madde olarak)

Bu nedenle etiket okumak büyük önem taşır. İçerik listesinde buğday, arpa, çavdar, malt gibi ifadeler varsa ürün gluten içerebilir.

4.Çölyak Hastalığı Nedir?

Çölyak hastalığı, genetik yatkınlığı olan bireylerde glutenin tetiklediği otoimmün bir hastalıktır. Bu durumda, gluten tüketimi bağışıklık sisteminin ince bağırsak duvarındaki villus adı verilen parmak benzeri çıkıntılara saldırmasına neden olur. Villus atrofisi (düzleşmesi), besin emilim yüzeyini ciddi şekilde azaltır ve malabsorpsiyona yol açar (1).

5.Çölyak Hastalığı Risk Faktörleri ve Klinik Bulguları Nelerdir?

Çölyak hastalığı, dünya genelinde yaklaşık %1 prevalansa sahiptir, ancak birçok vaka tanısız kalmaktadır. Hastalık, HLA-DQ2 (%95 hastada) ve HLA-DQ8 (%5 hastada) gen varyantları ile ilişkilidir. Birinci derece akrabalarda risk %10'a kadar çıkar (2).

Çölyak hastalığının belirtileri kişiden kişiye büyük farklılıklar gösterir:

a.Gastrointestinal Belirtiler:

• Kronik ishal veya kabızlık
• Şişkinlik ve karın ağrısı
• Yağlı, kötü kokulu dışkı
• Bulantı ve kusma

b.Bağırsak Dışı Belirtiler:

• Demir eksikliği anemisi
• Kronik yorgunluk
• Kemik erimesi (osteoporoz)
• Kaşıntılı cilt döküntüsü (dermatitis herpetiformis)
• Baş ağrısı ve nörolojik sorunlar
• Üreme sorunları
• Büyüme geriliği (çocuklarda)
• Diş minesi defektleri
• Depresyon ve anksiyete

6.Çölyak Hastalığı Tanısı Nasıl Konulur?

Çölyak hastalığının tanısı çok aşamalıdır:

a. Kan Testleri:

• Doku transglutaminaz antikorları (anti-tTG IgA): En duyarlı test
• Endomisyum antikorları (anti-EMA IgA)
• Total IgA seviyesi

b. Genetik Testler:

• HLA-DQ2 ve HLA-DQ8 gen testi

c. Bağırsak Biyopsisi:

• Endoskopi ile duodenumdan doku örnekleri alınır
• Villus atrofisi tanı için altın standarttır (3)

Önemli: Testler yapılmadan önce glutensiz diyete başlanmamalıdır, aksi takdirde sonuçlar yanlış negatif olabilir.

7.Gluten Duyarlılığı (Non-Çölyak Gluten Sensitivitesi) Nedir?

Non-çölyak gluten sensitivitesi (NCGS), gluten tüketimine bağlı semptomlar yaşayan ancak çölyak hastalığı veya buğday alerjisi tanısı almayan bireylerde görülür. NCGS otoimmün bir hastalık değildir ve bağırsak hasarına yol açmaz. Bazı araştırmacılar, semptomların glutenden ziyade buğdaydaki diğer bileşenlerden (FODMAPs) kaynaklanabileceğini öne sürmektedir (4).

NCGS belirtileri gluten tüketiminden sonra birkaç saat veya gün içinde ortaya çıkar:

a.Sindirim Belirtileri:

• Şişkinlik ve gaz
• Karın ağrısı
• İshal veya kabızlık

b.Diğer Belirtiler:

• Yorgunluk
• Baş ağrısı
• "Bulanık zihin" (konsantrasyon güçlüğü)
• Eklem ve kas ağrıları
• Cilt döküntüleri
• Depresyon

8.Çölyak Dışı Gluten Hassasiyeti Tanısı Nasıl Konulur?

NCGS tanısı bir dışlama tanısıdır:

1. Çölyak testleri negatif
2. Buğday alerjisi testleri negatif
3. Gluten eliminasyonu ile semptomların düzelmesi
4. Glutenin tekrar diyete eklenmesi ile semptomların geri dönmesi

Objektif bir test yoktur; hasta bildirilen semptomlar ve eliminasyon-provokasyon testine dayalıdır.

9.Buğday Alerjisi Nedir?

Gluten spektrumunda üçüncü durum buğday alerjisidir. Bu, buğday proteinlerine karşı IgE aracılı alerjik yanıttır.

Belirtiler (dakikalar-saatler içinde):

• Kızarıklık, kaşıntı
• Solunum güçlüğü
• Anafilaksi
• Gastrointestinal semptomlar

Tanı, deri testleri ve IgE kan testleri ile konur.

Çölyak Hastalığı ve Gluten Duyarlılığı Temel Farklar

10.Glutensiz Yaşam Tarzı Bu Hastalıklarda Nasıl Olmalıdır?

Çölyak hastalığı için ömür boyu sıkı glutensiz diyet tek tedavidir. İlaç tedavisi yoktur. Glutensiz diyete uyum, bağırsak iyileşmesi sağlar ve komplikasyonları önler (5).

Doğal Glutensiz Gıdalar:

• Et, tavuk, balık, yumurta
• Süt ve süt ürünleri (işlenmemiş)
• Meyve ve sebzeler
• Baklagiller
• Glutensiz tahıllar: pirinç, mısır, kinoa, amarant, karabuğday
• Patates
• Kuruyemişler ve tohumlar

Glutensiz Etiketli Ürünler: <20 ppm gluten içerebilir (uluslararası standart).

NCGS olan bireyler, tolere edebilecekleri düzeyde kısıtlama yapabilirler. Yaklaşım daha esnek olabilir çünkü uzun dönem komplikasyon riski yoktur.

Sonuç

Gluten ile ilgili sağlık sorunları farklı mekanizmalar, tanı ve tedavi gerektiren ayrı durumlardır. Çölyak hastalığı ciddi bir otoimmün hastalık olup ömür boyu sıkı glutensiz diyet gerektirir. NCGS daha az anlaşılmış olup esnek yaklaşıma izin verir.

Önemli olan, semptomlar yaşayan bireylerin kendi kendine glutensiz diyete başlamak yerine uygun medikal değerlendirme almalarıdır. Erken ve doğru tanı, uygun tedavi ve komplikasyonların önlenmesi için kritiktir.

Glutensiz yaşam tarzı, çölyak hastalığı olanlar için zorunlu medikal tedavidir, ancak tanısız bireyler için gereksiz bir kısıtlama olmamalıdır. Sağlıklı, dengeli beslenme ve doğru tanı, optimal sağlık için en güvenilir yoldur.

Referanslar

1. Lebwohl B, Sanders DS, Green PHR. Coeliac disease. Lancet. 2018;391(10115):70-81. doi:10.1016/S0140-6736(17)31796-8
2. Sollid LM, Jabri B. Triggers and drivers of autoimmunity: lessons from coeliac disease. Nat Rev Immunol. 2013;13(4):294-302. doi:10.1038/nri3407
3. Husby S, Koletzko S, Korponay-Szabó I, et al. European Society Paediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition Guidelines for Diagnosing Coeliac Disease 2020. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2020;70(1):141-156. doi:10.1097/MPG.0000000000002497
4. Catassi C, Elli L, Bonaz B, et al. Diagnosis of Non-Celiac Gluten Sensitivity (NCGS): The Salerno Experts' Criteria. Nutrients. 2015;7(6):4966-4977. doi:10.3390/nu7064966
5. Rubio-Tapia A, Hill ID, Kelly CP, Calderwood AH, Murray JA. ACG Clinical Guidelines: Diagnosis and Management of Celiac Disease. Am J Gastroenterol. 2013;108(5):656-676. doi:10.1038/ajg.2013.79